حنا 39
تصویر( 3-9) مزرعه حنا 39
تصویر (3-10) مزرعه حنا 39
تصویر (3-11) مزرعه حنا 39
تصویر(3-12)جزئیات چهره زن با دست و سینه حنا زده 42
تصویر(3-13) گردن آویز نمادی ازدست حضرت فاطمه 44
تصویر(3-14) شیرین تصویر نقاشی شده خسرو را میبیند 47
تصویر( 3-15)جزئیات شیرین تصویر نقاشی شده خسرو را میبیند 47
تصویر( 3-16) جزئیات شیرین تصویر نقاشی شده خسرو را میبیند 47
تصویر (3-17)جزئیات شیرین تصویر نقاشی شده خسرو را میبیند 47
تصویر(3-18)گوش دادن به روحانی 48
تصویر(3-19)جزئیات گوش دادن به روحانی 48
تصویر( 3-20)شاهزاده و شاهزاده خانم 48
تصویر( 3-21) جزئیات” شاهزاده و شاهزاده خانم” 48
تصویر( 3-22) استفاده یک زن از حنا 49
تصویر( 3-23) جزئیات استفاده یک زن از حنا 49
تصویر (3-24) عاشقان در آغوش با دستان حنازده 50
تصویر( 3-25) پسر نگهدارنده شاهین با دستان حنازده 51
تصویر(4-1) تعزیه در استان هرمزگان 54
تصویر(4- 2) مراسم تعزیه در بندرعباس 54
تصویر(4-3 ) فاطمه و قاسم بن حسن در جلوی حجله 55
تصویر(4-4) مداح در کنار فاطمه و قاسم بن حسن درحال روضهخوانی 55
تصویر( 4-5) سینیهای حنا تزئین شده 56
تصویر (4-6) سینیهای حنا تزئین شده 56
تصویر( 4-7) سینیهای حنا تزئین شده 56
تصویر( 4-8) سینیهای حنا تزئین شده 56
تصویر( 4-9 )گرفتن حنا از قاسم برای تبرک 56
تصویر( 4-10)گرفتن حنا از قاسم برای تبرک 56
تصویر(4-11 ) سرمه کشیدن بر چشمان قاسم 57
تصویر(4-12 )زنان بندری و سینی حنا در مراسم تعزیه 57
تصویر(4-13) زنان بندری و سینی حنا در مراسم تعزیه 57
تصویر(4-14) قاسم و فاطمه بنت حسین در مراسم آیین حنابندان 57
تصویر(4-15) نمونهای از حجله قاسم 58
تصویر(4-16) نمادهای ترسیم شده با حنا به منظور افزایش توانایی برای جلوگیری از “شیطان چشم” 62
تصویر(4-17) الگوهای ساده برای عید قربان 62
تصویر(4-18) کاربرد حنا در عید فطر 65
تصویر( 4-19) یک زوج هندی با دستان حنا زده 67
تصویر(4-20) سینی حنا تزئین شده 70
تصویر(4-21 ) بردن هدایا و سینی حنا 70
تصویر(4-22) داماد و همراهانش در مسیر خانه عروس 71
تصویر(4-23) سینی حنا و اسپند برای پذیرایی از مهمانان 72
تصویر(4-24 ) نمونه مجسمه از مراسم حنابندان عروسی 72
تصویر(4-25) تشکچه، بالشت، پُشتی و …به رنگ سبز با گلدوزی طلایی برای شب حنابندان 72
تصویر(4-26) عکس قدیمی از حنابندان عروسی 72
تصویر(4-27) جزئیات تصویر قبل 72
تصویر(4-28)عروس با چادر و شال سبز 73
تصویر(4-29) حناریز بر دستان عروس حنا میگذارد 73
تصویر(4-30 )حنازدن به پاهای عروس 73
تصویر(4-31)حنازدن به پاهای عروس 73
تصویر(4-32)حنابندان داماد و باسنک خواندن اطرافیان 73
تصویر(4-33 ) دستان حنا زده عروس 73
تصویر(4- 34) نقش حنا برروی شکم یک زن باردار 77
تصویر(4-35) نقش حنا برروی شکم یک زن باردار 77
تصویر(4-36 )الگوهای حنای صورت مادران 78
تصویر(4-37) الگوهای حنای صورت مادران 78
تصویر(4-38) مادر و کودک (با دستان حنازده)با طوطی 78
تصویر(4-39) ترسیم الگو بر کف دست با قیف محتوای خمیر حنا 81
تصویر(4-40) ترسیم الگو بر پشت دست 81
تصویر(4-41 )هنرمند حناریز در حال حنازدن به دست 83
تصویر(4-42) شباهت نمونهای از نقوش (نماد صلیب )در نگارگری اسلامی و نقوش سنتی حنا 85
تصویر(4-43) الگوهای حنای سنتی در بندرعبّاس و نقوش مشابه بر روی … 85
تصویر(4-44) نقوش بندری بر روی کف و پشت دست 86
تصویر(4-45) نقوش بندری بر روی کف و پشت دست 86
تصویر(4-46) نقوش بندری بر روی کف و پشت دست 86
تصویر(4-47) نقوش بندری بر پشت و کناره پا 86
تصویر(4-48) نقوش بندری بر پشت و کناره پا 86
تصویر(4-49) عناصر نقوش حنای سنتی بندرعبّاس………………………………………………………………………………..87
تصویر(4-50) نقوش سنتی 87
تصویر(4-51) نقوش هندی 87
تصاویر( 4-52 الی 58) نقش حنا بر پشتپا، پشت دست و … 88 و 89
تصاویر( 4-59 و 60) نقش حنا بر کفپا و پشتپا تا زیر زانو 89
تصویر(4-61)لایه برداری و بازسازی پوست 91
تصویر(4-62) شکسته شدن تیرهگی لکه رنگ حنا از پوست کف دست به طرف مچ دست 92
تصویر(4-63) تفاوت نقشه لکه رنگ حنا در سرتاسر بدن 93
تصویر( 4-64)خمیر حنا تا حدی از دست برداشته(سر انگشت) 93
تصویر( 4-65)تصویر قبل، لکه دو روز بعد 93
تصویر(4-66) حناریز بوسیله چوب کبریت بر روی دست نقش میاندازد 94
تصویر(4-67) حناریز بوسیله چوب کبریت بر روی دست نقش میاندازد 94
تصویر(4-68) حناریزی نقوش هندی توسط قیفهای آماده در بازار 95
تصویر(4-69) حناریزی نقوش هندی توسط قیفهای آماده در بازار 95
تصویر(4-70) حناریزی نقوش هندی توسط قیفهای آماده در بازار 95
فصل اول
کلیات
1-1-مقدمه
در حال حاضر بسیاری از رسم‌ها و سنت‌های دیرپا و در واقع هویتهای ملّی ایرانیان به خاطر بی‌توجهی مردم و شوق “پیشرفت” و “امروزی شدن” یا “نوین شدگی” در حال فراموشی و نابودی است. اکنون که این هویتهای ملّی خود به خود و ناخواسته در حال تضعیف هستند، حفظ هویت بسیار الزامی است.
«جلوههای هویت هنری ما تا حدّی زیاد و گسترده است که اگر امروزه قدری به خود آییم و به ریشههای اصیل خود باز گردیم و در جستجوی خویشتن خویش باشیم، مسلما میتوانیم در آیندهای نه چندان دور، هویت اصیل و بومی خود را غرورآفرینانه بازیابیم.» (رادفر1388، 38)
هنوز آن‌قدرها از سن و سال‎مان نگذشته که انگشت‌ها و دست‌های حنا‎‎گذاشته مادربزرگ و ریش‌های حنایی‌رنگ پدربزرگ‌ها را فراموش کنیم؛ هرچند حالا دیگر به سر نوزاد تازه به دنیا آمده حنا نمی‌گذارند؛ اما هنوز هم در شب حنابندان عروسی عرو
س و داماد کف دست همدیگر حنا می‌گذارند، و هنوز هم وقتی کسی نه راه پیش داشته باشد و نه راه پس، می‌گوییم دستش را توی حنا گذاشته‌اند.
«حنا ماده رنگی خرمایی یا نارنجی حاصل از برگهای پودر شده گیاه حنا»،(حدادعادل1389، 248) و یکی از قدیمی‌ترین مواد رنگی دنیا است، و در دوره دوم عصر حجر از آن برای نقاشیکشیدن روی دیوار غارها استفادهمی‌شد؛ اما بیشترین کاربرد آن آرایشی و بهداشتی بودهاست. بزرگان دین اسلام این گیاه را برای درمان بیماریها بسیار توصیه کردهاند1، و در قرون وسطی، اطبای‎ایرانی ‎و عرب‎ از تأثیرات ‎دارویی‎ حنا ‎‎زیاد بهره برده‌اند2.
در بخش ابتدایی کتاب Henna’s secret history، نویسنده به وجه شباهت کلمه حنا در زبانهای مختلف پرداخته و چنین بیان می‏کند: باورها بر این است که نام Hinna بوسیله ایرانیان عربی زبان به “لاوسونیا اینرمی3” داده شده‏است. به نظر، نام هیروگلیف مصری باستان henna،و یا Henu است و بسیاری چیزها شباهت‏های این دو را نشانمی‏دهد. به نظر می‏رسد ریشه کلمه ایرانی- عربی hinna ، HNN به معنی لطافت و نرمی باشد. […]، به عقیده پرفسور ادبیات عرب، سمر عطار از دانشگاه هاروارد ریشه درست این است: H(A)N(A)A با وقف حنجرهای در پایان یعنی HNA . Hannaa’، Tahni’a ، Tahni’ah: به معنای رنگ کردن با حنا است.” […]، دکتر الخفیفی از دانشگاه اوتاه آمریکا، […]، هم بیانکرد که حنا به معنی سرخ رنگکردن است […].Hinna ، همان نام “حنا” در فارسی است، […] و احتمالاً ایرانیان نام حنا را از نام مصری Henu گرفتهباشند. (Miczak2001,1-23)
«حنا گياهی وابسته به خانواده «ليتراسه آ4» است، كه با نام علمی”لاوسونيا اينرميس” خوانده میشود. بلندی درختچه حنا از 5/1 تا5/2 متر میرسد، و برگهايی مانند برگهای درخت انار و گلهايی سفيد، خوشبو و خوشهای دارد. اين درخت میتواند بيستسال بار دهد.»(عباسی دمشهری 1386، 134)
مطالب بسیاری درباره نخستین خاستگاه درخت حنا گفته شده است، و مراجع دینی بسیاری برای حنا در سراسر جهان وجود دارد، در واقع، هر جایی که یک دوره آب و هوای گرم و خشک و تاریخچهای از پرستش الهه حنا رواج داشته، کاربرد گیاه حنا مشاهده شدهاست. این کاربرد گسترده، تشخیص یک تاریخ و یا کشور مبدأ را برای کاربرد ابتدایی حنا مشکل میسازد. (McQueen 2013, 6)
حنا بومی مدیترانهشرقی است، جایی که توسط بانوان عصر برنز یا زودتر استفاده شدهاست. منطقه رشد آن از سواحل اقیانوس اطلس در شمال غرب آفریقا، در سراسر ساحل دریای مدیترانه، آفریقا، عربستان، مصر، مناطق بدون سرمازدهگی خاورمیانه، و جنوب آسیا به سوی مالزی گسترش یافته. (Cartwright-Jones 2003a,9) گیاه حنا در آب و هوای گرم رشد میکند، مناطقی که در آن درجه حرارت هرگز به زیر نقطه انجماد نمیرسد، از جمله در بخش جنوبی ایران این گیاه وجود دارد.(Cartwright-Jones 2009b, 9) حنا در بارندگی اندک، در خشکسالی طولانی، و درجه حرارت روز تا 45سانتی گراد زنده میماند،Cartwright-Jones 2009a,6)) و در 50میلیمتر از بارش باران هر سال ماندگار است، و بیشترین غلظت رنگ را در سختترین شرایط تولید میکند. (Cartwright-Jones 2003a, 9)
سایر کاربردهای حنا عبارتنداز جشن ختنه، دوران بارداری، تولد، اعیاد (بالاخص پایان ماه رمضان)، حنابندان عروسی، برای خوششانسی و حفاظت از چشم بد و جن، همراهی زن و زیبایی، درمان بیماریها و غیره. در گذشته همه رویدادها را با حنا را جشن میگرفتند. همچنین برخی از مراسمهای شفابخش وجود دارد، مانند آیین زار در شمال آفریقا، که شامل استفاده از حنا نیز میشود. آیین مشترک حنابندان در هند و در جهان اسلام دیده میشود. اهداف تزئینات سنتی حنا از فرهنگی به فرهنگ دیگر متفاوتاست. بسته به فرهنگ مردان نیز ممکناست مانند زنان، معمولا برای اهداف نمادین از حنا استفاده کنند.(S.V.Henna,5-7) حنابندان مشهورترین آیینی است که در بر پایی آن حنا نقش کلیدی دارد.
حنا در طول قرنها توسط انواع بسیاری از مردم استفاده میشده، با هر معرفی جدید از مکان و زمان، متناسب با نیازهای مردم آداب و رسوم را دگرگون کردهاست. آیینهای حنابندان یک سنت شفاهی است، که از یک نسل به نسل دیگر منتقلمیشود، و خود را با زندگیمردم و نیازهای فرهنگی آنان تطبیق میدهند.
امروزه در شهرهای بزرگ ایران حنا بسیار کم برای آرایش بهکارمی‌رود، و شاید تنها به آیین “حنابندان” عروسی‌ در برخی مناطق محدود شدهباشد. حال آنکه در بیرون از ایران حنابندی یکی از شیوه‌های روز و مطرح در آرایش بانوان است.
در ایران و دیگر کشورهای اسلامی آیینهای حنابندان در مراسمهای اعیاد قربان، فطر و … ، جشنهای عروسی، بارداری و زایمان و شب عاشورا برگزار میشده، که امروزه تا حد زیادی فراموش شدهاست؛ این مساله نیاز به تحقیق و پژوهش درباره اینگونه آیینها را روشن و واضح میسازد.
روش پژوهش کتابخانهای- میدانی (دادههای کیفی) است؛ و برای بررسی آثار و تحقیقات درباره آیینهای حنابندان و تاریخ آیین حنابندان و…، همچنین تدوین چارچوب نظری تحقیق، کتابهای مربوط به آیینهای حنابندان، مانند گزارش سفرنامه نویسان مانند دلاواله، تاوارنیه، شاردن و … در سفرنامههایشان و کتابهای مرتبط با آداب و رسوم و … ، مقالات و کتب مرتبط با تاریخ آیین حنابندان و مقالات افرادی که آیینهای حنابندان را در کشورهای دیگر مورد بررسی قراردادهاند، و همچنین کتابهایی با موضوع تحلیل انسانشناسی هنر، مطالعه شدهاست.
در مراحل بعدی برای گردآوری دادههای میدانی، نویسنده در مراسمهای آیینهای حنابندان در شهر بندرعبّاس حضور پیدا کرده، همچنین با
اهالی بندرعبّاس بالاخص حناریزان درباره نقوش حنا، نام نقوش و نحوه حناریزی، رسم و آیینها و اعتقادات مربوط به آنها؛ و با یکی ازکشاورزان حنا درباره کشت و تجارت گیاه حنا؛ و متخصصان درباره آیینهای حنابندان مانند آقای دکتر علی رضایی (رئیس حوزه هنری استان هرمزگان) و آقای هادی عرب (دبیر انجمن شبیهخوانی و تعزیه استان هرمزگان) مصاحبه شده، و آگاهی و اطلاعات لازم به نویسنده دادهشده است؛ و همچنین فیلم مستندی درباره آیینحنابندان عروسی از طرف صدا و سیمای استان هرمزگان در اختیار نویسنده قرار گرفتهاست.
در این رساله بهطور مختصر به تاریخ حنا و حنابندان، و نیز ب

دیدگاهتان را بنویسید