که پس از نقد غایتگرایی غربی به آن پرداخته شد این بود که با توجه به اینکه نظریه رقیب علمای عدلیه که نظریه اشاعره مبنی بر حسن وقبح الهی/شرعی است، جز نظریات وظیفه گراست، آیا میتوان نظریهای اخلاقی، براساس آموزههای دینی مطرح کرد که هم حسن و قبح ذاتی را لحاظ کند و هم اخلاق را غایتگرایانه بداند.
تلاش آیت الله مصباح در این رابطه بوده است. وی از کسانی است که چنین کاری را انجام داده است. او در یک نظام اخلاقی دقیق نظریه خود را بسط داده است. نظریه ایشان به شکلی مبسوط بیان شد. اشکالات نظریه هم تا جایی که در منابع بوده، مورد بررسی قرار گرفت. اما ایرادی که شاید کمتر مورد دقت قرار گرفته است ناسازگاری غایتگرایی اخلاق از دیدگاه آیت الله مصباح با مسئله حسن و قبح ذاتی است. ایشان در چندین جا به صراحت گفتهاند که فعل اخلاقی فیالنفسه نه میتواند خوب باشد و نه میتوان بد باشد. مثلا در جایی گفته که راستگویی به ماهو راستگویی نه خوب است و نه بد206و یا در جای دیگر گفته است حتی عدل به ماهو عدل نمیتواند خوب باشد و نه بد، بلکه این غایت و نتیجه آن فعل است که فعل را خوب و یا بد میکند.207

اخلاق اسلامی؛ وظیفهگرا یا غایتگرا؟
بنا بر آنچه گفته شد چون غایتگرایی نمیتواند با حسن و قبح ذاتی/عقلی همساز باشد، اخلاق اسلامی نمیتواند غایتگرا باشد. اما آیا میتوان گفت بنا بر حسن و قبح ذاتی/ عقلی، اخلاق اسلامی با وظیفه گرایی سازگار است؟
نظریات وظیفهگرا که در فصل دوم مورد بررسی قرار گرفت عبارتند از وظیفه گرایی کانت، شهودگرایی راس و نظریهی امر الهی اشاعره. این سه نظریه مطرحترین نظریات وظیفهگرا در اخلاق هستند.
نظریهی امر الهی که همان نظریه اشاعره است نظریه رقیب علمای عدلیه است. آنها حسن و قبح ذاتی/عقلی را از همان ابتدا رد میکنند و حسن و قبح را الهی/شرعی میدانند. منشا وظیفه از دیدگاه نظریهی امر الهی، چیزی به جز اوامر شرعی نیست. به نظر آنها انجام اوامر و نواهی خداوند وظیفه انسان است. طبیعتا در تعارض بین دو فعل نیز حتما به نسخههای علاجیه شرعی میپردازند.
در مورد نظریهی کانت نیز گفته شد که این نظریه در نظام فکری و معرفتی کانت قابل فهمیدن است. به این بیان که طبق معرفت شناسی کانت، عقل نظری و عقل عملی دو مرحلهی مکمل همدیگراند. کانت دو ساحت را در معرفتشناسی معرفی میکند یکی مرحلهی پدیدار(فنومن) و دیگری مرحلهی شی فی نفسه (نومن) است.208 این نظریه کانت در جاهای مختلفی از فلسفه کانت از جمله در فلسفه اخلاق تاثیرگزار است. در اخلاق کانتی عقل حرف نهایی را میزند. در نظ

دیدگاهتان را بنویسید